Cholerabrieven

Voorzorgsmaatregelen tegen verspreiding van ziekten per brief zijn al eeuwen oud. In de collectie van het Museum voor Communicatie bevinden zich brieven die ervan verdacht werden besmettelijke ziekten te bevatten. Het betreft brieven uit de jaren dertig van de 19e eeuw, toen men uit vrees voor cholera en de gele koorts brieven uit door deze ziekten getroffen streken aan de grenzen onderschepte. De brieven werden ontsmet en vervolgens pas doorgestuurd. Dergelijke brieven werden 'cholerabrieven' genoemd.

Angst voor besmetting
Het 'zuiveren', ofwel ontsmetten van brieven komt voort uit de maatregelen die werden genomen bij besmettelijke zieken. De zieken werden zoveel mogelijk geïsoleerd van hun omgeving. Op grotere schaal betekende dit dat alle contacten werden verbroken met streken waar besmettelijke ziekten heersten. Men meende dat besmettelijke ziekten werden overgebracht via objecten waaraan de 'ziektestoffen' zich konden hechten. Aardewerk was geen drager, maar textiel wel. Brieven, gemaakt van lompen, werden ook gevaarlijk geacht. Al aan het einde van de vijftiende eeuw werden in Italië hierom brieven uit streken waar besmettelijke ziekten heersten ontsmet. Al snel werd dit in heel Europa gedaan.

Azijn en rook
Gebruikelijke ontsmettingsmethoden waren roken boven (geparfumeerd) vuur, of onderdompeling in azijn. Vaak werden beide methoden op de brieven losgelaten. Aanvankelijk ondergingen de brieven deze behandelingen niet zonder verminking van de boodschap, maar latere brieven zijn nog duidelijk te lezen. Om de rook of ontsmettingsvloeistof goed in de brieven door te laten dringen, werden de brieven veelal geperforeerd, of werden er enkele kleine sneetjes in gemaakt. In sommige landen werden de brieven daadwerkelijk geopend en na zuivering gesloten met een speciaal zegel. Overigens leverde deze methode protesten op, wegens het schenden van het briefgeheim.

Cholera per post?
De angst voor besmetting met cholera via de post had weinig zin, daar de schuldige bacterie, die zich in water ophoudt, in droge omstandigheden slechts vierentwintig uur leeft. Deze kennis was pas tegen het einde van de negentiende eeuw beschikbaar. Brieven uit streken waar cholera heerste, lagen veelal op vele dagen afstand. Ook van andere ziekten ontdekte men pas rond 1900 dat verspreiding per post zeer onwaarschijnlijk was. Meestal is de overdracht via vocht of voedsel, insecten (luizen), of direct contact met een zieke. Niettemin zijn er tot ver in de twintigste eeuw momenten geweest dat men bang was voor besmetting per post. Zo werd in 1963 in Oost Duitsland nog beweerd dat de uitgebroken paratyfus verspreid was door het westen middels brieven. De brieven werden met een strijkijzer behandeld om de bacteriën te doden. Ook nu weer een gesuggereerde ontsmettingsmethode.
De huidige gevallen van besmetting met miltvuur, betekenen dat het daadwerkelijk mogelijk is om ziekten via post te verspreiden. Het gaat hier echter om speciaal geprepareerde brieven met niet alledaagse ziekteverwekkers. Het is daarom niet verkeerd om alert te blijven, maar voor massale besmetting hoeft niet gevreesd te worden.

Ontsmetting in Nederland
De eerste Nederlandse berichten over het ontsmetten van brieven stammen uit de achttiende eeuw. De brieven werden door azijn gehaald of berookt, conform maatregelen die ook in het buitenland opgeld deden. Als bewijs van behandeling werden ontsmette brieven in Nederland in de jaren dertig van de negentiende eeuw voorzien van een stempel.

De maatregelen golden vooral voor brieven uit streken met cholera. Dat de angst voor cholera heel diep werd gevoeld, kunnen we aflezen aan de bewoordingen van een depressieve auteur, die in een, overigens gezuiverde, brief uit 1832 het zijn inziens heersende algemeen zedelijk verval als "geestig cholera" omschrijft. Door een Nederlandse commissie werd echter in 1832 een onderzoek naar cholera in Duitsland gedaan. De opzienbarende conclusie was dat cholera geen besmettelijke ziekte was. Hierom verlegde de posterijen aandacht voor zuivering van brieven op post uit streken waar de gele koorts heerste.

Aan de negentiende eeuwse brieven in het Museum voor Communicatie is duidelijk te zien dat ze behandeld zijn. Ze zijn geperforeerd of er zijn enkele kleine sneden in gemaakt. Een enkele brief is vlekkerig. Misschien als gevolg van de behandeling met azijn?

Na behandeling zijn de brieven voorzien van een stempel 'gezuiverd' of 'marine gezuiverd'. Het laatste wijst erop dat de zuivering ondermeer een taak was van de marine. Dat gold voor zuiveringskantoren aan de kust, o.a. te Brielle, Den Helder, Terschelling en Hellevoetsluis. Aan de oostgrenzen van ons land werden brieven in plaatsen als Winschoten, Arnhem en Deventer op de postkantoren zelf behandeld. Dit waren plaatsen die directe postverbindingen met Duitsland hadden.
Alhoewel er berichten en voorschriften zijn tot in onze eeuw, die verwijzen op een behandeling van met besmetting verdachte brieven, zijn er geen stempels meer gebruikt na 1840. Of een brief van na die jaren gezuiverd is, kan dus maar moeilijk worden aangetoond.

Brief van Paramaribo naar Deventer, 1836.

De brief is te Hellevoetsluis gestempeld met "Marine Gezuiverd / G Robijn". In Hellevoet-sluis bevond zich een quarantainestation van de Marine. Hier werden de brieven gezuiverd die per schip aankwamen. De chirurgijn Robijn was de inspecteur van het quarantaine-station van de Marine. in Hellevoetsluis. De brief heeft geen perforaties, of verkleuringen die op de gevolgde behandeling wijzen.

Brief van Paramaribo naar Deventer, 1836. De brief is in het quarantaine-station te Den Helder ontsmet onder verantwoording van de chirurgijn A.. Boomsma, zoals te zien is aan het stempel "Marine / gezuiverd/ A. Boomsma / chir. visit. / van de quarantaine".

Brief van Edinburg naar Den Haag, 1832. Deze brief is doorsneden, zodat de ontsmettende rook goed in de brief kon doordringen: twee vrijwel evenwijdige verticale sneden van iets meer dan een centimeter, dwars door de brief heen. Het stempel "gezuiverd" is geplaatst in het quarantainestation van de Marine in Den Briel.